Буряад арадай түүхэ – «Амар сайн» театрай тайзан дээрэ…

2019 он — Россида театрай жэл гээд соносхогдонхой. Гүрэнэй үндэhэтэнэй дуу хатарай «Амар сайн» театрта шэнэ зүжэг-концерт бэлдэгдэжэ, олониитэ харагшадтаа декабриин 12-то дурадхаба.

Соёл ба искусствын талаар Россиин Федерациин Правительствын шангай лауреат, Россиин Федерациин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, ВСАКИ-ин хүндэтэ профессор Дулмажаб Жамсоевагай ударидалга доро энэ ехэ хэмжээнэй ажал ябуулагдаа.

«Театры малых городов» федеральна түhөө түсэбэй ёhоор, «Единая Россия» партиин дэмжэлтээр  «Ага минии — алтан үлгы» («Колыбель моя — золотая Ага») гэhэн ниитэ гаршагтай зүжэг-нааданда «Амар сайн» театрай бүхы артистнар бултааран хабаадажа, олондо hонирхолтой ба гүнзэгы удха шанартай, үндэhэн буряад хэлэн дээрэ зохёон найруулhан зүжэг  Агын буряадуудай түүхэдэ үндэhэлэн табигдаа. Энэ зүжэгэй ябаса зохёон бэшэгшын ба найруулан табигшын хэлэгшээр, Ага найман эсэгын түүхэдэ тохёолдоhон нүүдэлшэ буряад арадай хэдэн олон бэрхэшээлтэ дабаануудые гаталжа гараhан тухай, үльгэр түүхэтэ Наян Наваа нютаг, аса бүхэтэй Алтаргана, суута Балжан хатан, Онон хатан эжы, сэмүүн хуйтэн хардалга мүрдэлгыншье үе сагууд хүгжэм дуута арадай дуу, хатарнуудтай нягта холбоотойгоор үлхэгдэн, шадабари ехэтэй артистнарай абьяас бэлигээр дамжуулагдана.

«Олон үйлэнүүдhээ бүридэhэн зүжэг табихын түлөө архивай нилээд олон түүхэтэ дансанууд шэнжэлэгдээ, «Алтан жаса» бүлгэмэйхидөөр, Агынгаа дасанай санаартанаар болон нютагайнгаа мэдээжэ композиторнууд ба ирагуу найруулагшадтай уулзалга, хөөрэлдөөнүүд нэгэтэ бэшэ эмхидхэгдэhэн байна», — гээд, тус проектын автор Дулмажаб Дашициреновна тэмдэглэнэ.

Дүршэл ехэтэй мэргэжэлтэнэй зохёохы мастерскойдо театрай артистнар тусхай hуралсал гараhанай ашаар, хүн бүхэн дуулаха, хатарха, зарим дүрэнүүдэй гол нюурнуудые эрхимээр наадаха талаан бэлигынь улам мүлигдөө. Анхан оркестрэй гү, али хатарша бүлэгэй артист гү, илгаагүй, мүнөө бултааран тайзан дээрэ ёохорлон хатархыень, уянгата hайхан буряад арадайнгаа дуунуудые хангюурдан гүйсэдхэхыень, наадаша зугааша артистнараа «шэнээр» хаража хужарлаха арга олондо олгогдобо. «Өөhэдөө энэ зүжэгтэ хабаадалсажа байhан мэтэ, нэгэ мэдэхэдээ сэдьхэлэйнгээ гүн оёорhоо хайрлан уяржа, нэгэ мэдэхэдээ урмашан хүхижэ, буряад угсаатанайнгаа түүхэ ехэтэ hонирхожо харабаб.  Гансашье Ага нютагаймнай бэшэ, зүгөөр холо ойро ажаhуудаг буряадууд энэ зүжэг хараха ёhотой», — гээд, хүдөө hууринhаа зорижо ерэhэн харагша hанаhанаа хэлэбэ.

Буряад арадайнгаа түүхэ hайн мэдэхын тула, илангаяа ургажа ябаа залуу үетэндэ хөөрэн харуулхын тула энэ ехэ аша үрэтэй, гүнзэгы удха шанартай зужэг-нааданда нилээд олон зон хабаатай. Үйлэ бүхэниие хэhэг хэhэгээрнь үе бүхэндэнь тааруулан харуулхын тула хэды олон шэнэ хубсаhан оёгдооб, хэдэн олон хэрэгсэл, тусхай түхеэрэлтэнууд зохёогдооб!?

Буряад арадай хэр угhаа сахижа ябаhан ёhо заншал, урданай дуунууд, түүхын хуудаhануудhаа баримтата хэhэгүүд тайзан дээрэhээ ууган хэлэн дээрээ ябуулагдажа, режиссёрой мэргэжэлтэ  уран аргануудые хэрэглэлгын ашаар, тусхай хараса шадабариин хүсөөр мүнөө үеын онол аргаар юрын харагшадта дамжуулагдаа гээд тэмдэглэлтэй.

Гансашье «Амар сайн» театрай ажалай гол үүргэдэ тус зүжэг-наадан онсо удха шанар оруулха бэшэ, харин түүхээр баян бухы аглаг hайхан Ага нютагаймнай hүр hүлдые дээшэнь үргэжэ, hалираан hабандаанай түргэн гүйдэлтэй үе сагай hэлгээн соо, харагша хүн бухэнэй зүрхэ сэдьхэлые хүмэрюулмэ хэhэгүүдынь бүхөөр хадуугдан үлэбэ. Юуб гэхэдэ, энэ ехэ хэмжээнэй зүжэгтэ, хэдэн хубиhаа бүридэhэн үзэгдэлнүүд соо манай нютагай айл бүлэ бүхэнэй, бүхыдөө буряад арадаймнай түүхэ бодото дээрэнь режиссёрой уран хёрхо харасаар, мэргэжэлтэ шадабариин хүcөөр, артистнарай наадахы шударгы абьяас бэлигээр харагдана бшуу. «Ага нютагайнгаа түүхэ дахин, дахин hанажа, сэгнэжэ, уяржа харабабди. Элинсэгэймнай, Ага нютагаймнай арад зоной түүхэ ямар хэсүү, хүндэ байhыень ойлгожо абахаар. Агын талада түрэhэн, үдэhэндөө омогорхол түрэнэ», — гээд, харагша мүн лэ hанамжаараа хубаалдана hэн.

Забайкалиин хизаарай Правительствын Түрүүлэгшын орлогшо — Агын Буряадай тойрогой Захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ Бато Доржиев театрай артистнарые шэнэ зүжэгөөрнь амаршалжа, «Театры малых городов» түhөө түсэбэй урагшатайгаар бэелүүлэгдэhэнэй түлөө Хүндэлэлэй грамотануудые ба баярай бэшэгүүдые барюулhан байна.

Олон жэлэй туршада соёл урлалай оршон байдалда амжалта түгэс ажаллажа ябаhан Дулмажаб Дашициреновна энэ бүтээлээрээ түрэл hайхан тоонто нютагаа магтан түүрээжэ, Агынгаа нютаг зоной урманда зорюулжа табиhаниинь гайхалгүй.